اعتکاف در ماه رمضان
اعتکاف در ماه رمضان
معنى اعتکاف
واژه " اعتکاف " در معنا هایى همچون : خود را باز داشتن ، در جایى ماندن ، گوشه نشینى براى عبادت و ... آمده است و در شرع مقدس عبارت است از ماندن در مسجد به قصد بندگى خدا و عبادت . این عمل به خودى خود مستحب است و به واسطه نذر و قسم یا عهد و اجاره و .... واجب مى شود .
حقیقت اعتکاف
اعتکاف ، وسیله ارتباط و انس با خالق جهان است .
اعتکاف ، عاشقان را به طواف حریم الهى مى برد .
اعتکاف ، انقطاع از غیر به سوى خداست .
اعتکاف ، در کوىِ ولایت ، وقوف پیدا کردن و در نهان خانه دل ، با حق سخن گفتن است .
اعتکاف ، دفتر دل را گشودن و از اسرار غیبى آن آگاه شدن است .
اعتکاف ، به حساب خویش رسیدگى کردن پیش از حلول یوم تُبلى السرائر است .
اعتکاف ، خانه دل از اغیار تهى شده ، نور محبت خدا جایگزین مى شود .
اعتکاف ، فصلى براى گریستن و موسمى براى بارش رحمت و زدودن آلودگى هاى گناه است .
اعتکاف ، بهارى براى از نو رستن و شکفتن شکوفه هاى فطرت است .
اعتکاف ، مجالى براى انس با خداست و مقدمه شهود ربّ و وصول به محضر لاهوتى اوست .
اعتکاف ، آینه اى است براى پیراستن جان و صفا بخشیدن به روح و تطهیر صحیفه اعمال .
اعتکاف ، توفیقى است براى نشستن بر سر خوان لطف و مائده خداوند و لذت بردن از راز و نیاز و مناجات با او .
اعتکاف ، گلگشتى است در عالم کرّوبیان !
اعتکاف ، تجربه ارزنده اى است براى دست افشاندن از متاع دنیا .
پیشینه اعتکاف
بر اساس بیان قرآن کریم ، اعتکاف عملى بوده که در شریعت ابراهیم علیهالسلام از مناسک و عبادت هاى الهى به شمار مى رفته و پیروان ایشان به این عمل مى پرداختند .
حضرت سلیمان علیه السلام نیز در بیت المقدس اعتکاف مى کرد و آب و خوراک براى آن حضرت فراهم مى شد و او در آنجا به عبادت مى پرداخت .
حضرت موسى علیه السلام با وجود مسئولیت سنگین رهبرى و هدایت امت ، براى مدت زمانى آنان را ترک کرد و براى خلوت با خدا به خلوت گاه کوه طور شتافت .
حضرت زکریا علیه السلام از کسانى بود که سرپرستى معتکفان در بیت المقدس را به عهده داشت و از جمله کسانى را که در امر اعتکاف سرپرستى مى کرد ، حضرت مریم علیه االسلام بود .
پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله نیز مانند اجداد خود بر دین حضرت ابراهیم علیه السلام بود و عبادات متداول آن دین از جمله اعتکاف را بر پا مى داشت . محل اعتکاف پیامبر ، غار حرا بود .
پیامبر پس از بعثت و هجرت به مدینه در مسجد النبى معتکف مى شد و با خداى یگانه خلوت مى کرد .
سیره پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله در اعتکاف دهه آخر ماه رمضان
پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله در کنار دیگر عبادت ها ، به اعتکاف توجه ویژه اى داشت . آن حضرت براى انجام این مهم ، بر اعتکاف ماه رمضان ، به ویژه دهه آخر آن اهتمام مى ورزید و آن را با دو حج و دو عمره برابر مى دانست .
پیامبر ابتدا دهه اولِ ماه رمضان ، سپس دهه دوم و در نهایت ، دهه سوم این ماه را براى انجام اعتکاف برگزید و پس از آن ، تا آخر عمر ، بر اعتکاف در دهه آخر ماه رمضان مداومت داشت . چون دهه آخر ماه رمضان فرا مى رسید ، پیامبر رخت خواب خویش را جمع مى کرد و خود را کاملاً آماده عبادت مى ساخت و در زیر سایبانى که براى ایشان فراهم مى شد ، عبادت مى کرد .
بهترین زمان براى اعتکاف
اعتکاف در دهه آخر ماه رمضان ، با آماده سازى انسان براى درک لیله القدر و بهره بردارى از فیض این شب گران قدر ، بى ارتباط نیست . اعتکاف ، کمتر از سه روز نیست و روزه دارى در آن سه روز ، جزء اعمال اعتکاف مى باشد . همچنین شخص معتکف جز براى کار ضرورى نباید از مسجد و محل اعتکاف ، خارج شود " .
- پیامبر اعظم صلى الله علیه و آله مى فرماید : " هر کس در ماه رمضان ده روز معتکف شود ، ارزش آن معادل دو حج و دو عمره است . "
ـ امام خمینى رحمه الله مى فرماید : " با فضیلت ترین اوقات اعتکاف ماه رمضان است و برترین ایام ماه رمضان ، دهه آخر آن است . "
ـ از آنجا که اعتکاف بدون روزه محقق نمى شود ، ایامى که روزه آن مستحب است ، مانند سیزده ، چهارده و پانزدهم ماه رجب ، زمان مناسبى براى اعتکاف است و ثواب آن افزون تر خواهد بود . امروزه در کشور ما اعتکاف در این ایام رواج دارد . بنابراین ، جا دارد فضیلت اعتکاف در دهه آخر ماه رمضان نیز براى مردم بیان شود تا به سنّت و روش پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام اقتدا شود .
آثار و برکات معنوى اعتکاف
الف) مهمان شدن بر خدا
ماندن در مسجد که خانه خداست به منزله میهمان شدن بر صاحب خانه است . بنابراین نخستین پى آمد اعتکاف این است که معتکفان مورد اکرام پروردگار کریم قرار مى گیرند .
ب) زمینه سازى براى روزه گرفتن و نماز خواندن
ج) یافتن شرافت قرآن خواندن
د) بهره مندى از فیوضات ذکر خدا و توسلات و دعاها
ه) برآورده شدن حاجت ها و دریافت پاداش بى پایان
و) آمرزش گناهان
ز) دورى از آتش دوزخ
حکایتى از برکت هاى اعتکاف
در احوالات مقدس اردبیلى چنین آمده است : " در سال هاى گرانى ، مقدس اردبیلى هرچه خوراک در منزل داشت ، بین فقرا تقسیم کرد و براى خود نیز سهمى مانند فقرا برداشت . همسرش با حالت اعتراض به او گفت : " چرا در چنین وضعى فرزندان خود را محتاج مى کنى تا ناچار شوند از دیگران کمک بگیرند " .
آن مرحوم چیزى نگفت و برخاست و براى اعتکاف به مسجد کوفه رفت و معتکف شد و به دعا و عبادت پرداخت . روز دوم اعتکاف ، شخصى مقدارى گندم اعلا و مقدارى آرد نرم به خانه آن مرحوم آورد و گفت : " صاحب منزل ، اینها را برایتان فرستاده و خودش در مسجد کوفه معتکف است " .
پس از پایان اعتکاف ، مقدس اردبیلى به خانه آمد ، همسرش به او گفت : " آذوقه اى که به وسیله آن عرب فرستاده بودید ، بسیار عالى و درجه یک بود . " مقدس اردبیلى هنگامى که این سخنان را شنید به حمد و سپاس و ثناى خدا پرداخت و با این عمل خود به دیگران فهماند کسى که براى مریم علیهاالسلام در حال اعتکاف آذوقه مى فرستد ، مؤمنِ به درگاه خویش را هم فراموش نمى کند " .
اقسام اعتکاف
اعتکاف بر دو قسم است ، مستحب و واجب ، که در اصل ، یک عمل مستحبى است ، ولى ممکن است به سببى واجب شود ، که از جمله اسباب وجوب اعتکاف ، این امور است :
* نذر ، عهد یا قسم ؛ مثلاً انسان نذر کند یا با خداى خود عهد کند یا قسم بخورد که اگر در فلان کار موفق شد ، یا از فلان بیمارى شفا پیدا کرد چند روز در مسجد معتکف شود .
* شرط ضمن عقد ؛ مثلاً هنگام قرار داد اجاره منزل ، صاحب خانه شرط مىکند که مستأجر هر سال پنج روز در مسجد معتکف شود و مستأجر نیز این شرط را مى پذیرد .
* اجاره ؛ مثلاً شخصى اجیر مى شود که با دریافت مزد - یا بدون دریافت مزد - از طرف میت در مسجد معتکف شود . ( مانند نماز استیجارى ) .
شرایط اعتکاف
در صحت اعتکاف امورى شرط است که برخى از آنها مربوط به شخص معتکف و برخى مربوط به خود اعتکاف است که در اینجا به بیان آن شرایط ، و احکام لازم آنها مى پردازیم .
شرایط معتکف :
1- عقل . ( از دیوانه صحیح نیست )
2- ایمان . ( از غیر مومن صحیح نیست )
یت الله سیستانى : ایمان شرط صحت اعتکاف نیست ، هر چند در استحقاق ثواب معتبر است
آیت الله مکارم : ایمان شرط قبول اعتکاف است نه صحت آن
شرط ایمان در فتاواى حضرت آیت الله صافى ذکر نشده است .
3- قصد قربت . ( هر گونه ریا و خودنمایى ، اعتکاف را باطل مى کند ) .
4- روزه دارى در ایام اعتکاف .
5- اجازه گرفتن از کسى که اجازه او لازم است .
در اعتکاف دو چیز حرام است و ارتکاب به آن اعتکاف واجب و سنت را فاسد می سازد و باید قضائی گرفته شود و اعتکاف مستحب خاتمه می یابد . آن دو چیز عبارت است : 1- از محل اعتکاف بدون ضرورت بیرون شدن . 2- مباشرت با همسر .
ضروریات هایی که معتکف اجازه دارد برای حل آن از محل اعتکاف خارج شود دو قسم می باشد . اول طبیعی : مثل تشناب رفتن ، غسل جنابت و تهیه غذا در صورتی که کسی نباشد که غدا آماده بسازد . دوم شرعی : مثل ادا نماز جمعه .
معتکف باید از سخنان زشت پرهیز نماید و با طهارت وقت خود را صرف تلاوت قرآن شریف ، ذکر نمودن و نمازخواندن نماید .
مکان های اعتکاف
بهترین مکان ها برای اعتکاف ، مسجد الحرام ، مسجد النبی ، مسجد کوفه ، مسجد سهله ، است و پس از آنها ، مساجد جامع شهرها . اعتکاف از جمله عبادت های مستحب مؤکد در اسلام است .
در ایام اعتکاف ، و بیرون رفتن از مسجد به مدت طولانی و برای کارهای غیر ضروری مجاز نیست .